تهران با دگرگونى هاى كالبدى فضايى ناشى از اولين پژواك مدرنيته در ايران، پا به سده بيستم ميلاى مى گذارد. تهران شهرى بوده است با حدود 1600000 نفر جمعيت و 200 هكتار مساحت (دارالخلافه ناصرى)، با خيابان هايى محدود، عمدتاً براى عبور پياده و محدوديت بيش و كم كامل اتومبيل. همين شهر در پايان سده شهرى است، با جمعيتى نزديك به 7 ميليون نفر، كه مساحتى نزديك به 700 كيلومترمربع دارد؛ و مملو است از بزرگ راه ها و خيابان هاى آكنده از اتومبيل.
در دهه آخرين سده نوزدهم ميلادى  (1270ه.ش/ 1891 م.)، ديوارهاى شهر كهن فرو مى ريزند و شهرى ازچهار سوى گسترش مى يابد. جمعيت آن به 8 برابر و مساحت آن به 5 برابر مى رسد و زمانى است كه به پايتختى برگزيده مى شود. دروازه هاى دوازده گانه، شهر را با خارج آن مربوط مى كنند و دروازها ى جداگانه براى عبور راه آهن تدارك ديده مى شود. ترامواى اسبى به كار گرفته مى شود و فضاهاى جديدى در شهرطرح مى گردند؛ محله هاى شهرى تعريفى جديد می یابند و ميدان حكومتى جديدى شهر را تعريف مى كند؛ گو اين كه هنوز نام كهن" توپخانه"را بر خود دارد. ميدان تعريفى نو مى يابد و با عناصرى نو در پيرامون خود تعريف مى شود. مفهومى نو از شهر به دست داده مى شود كه در آينده اى نه چندان دور مفهوم شهرو شهروندى را درهم مى آميزد. شهر به دنبال رابطه اى مدنى بين خود و ساكنانش است. خيابان هاى تازه تأسيس نيز حال وهوايى تازه از شهر را طرح مى كنند؛ حال و هوايى ناشى از شكل گيرى طبقات اجتماعى تازه تولديافته. عبور از اجتماع شهرى به جامعه شهرى، در حال وقوع است؛ و اين خود دگرگونى هاى عظيم آتى  را تدارك خواهد ديد.
تهران جديد كوتاه زمانى بعد، شاهد ظهور و حضور اولين جنبش مدنى در ايران مى شود. انقلاب مشروطيت( 1285 ه.ش./1906 ميلادى) رخ مى دهد و تهران بستر اولين انقلاب اجتماعى و مدنى كشور مى شود؛ و اين انقلابى كه در همه سده بيستم ميلادى، تعريف و بازتعريف مى شود.
دولت برآمده از كودتاى رضاخان، موجد حضور مدرنيزاسيون و مدرنيسم در مفهوم جهانى آن در كشور است.
مدرنيزاسيون از بالا در دستور كار دولت قرار مى گيرد. دومين پژواك مدرنيته و اولين اقدامات مدرنيستى چهره شهر را كاملاً دگرگون مى كند. تهران با جمعيتى حدود 200 هزار نفر وارد سده چهاردهم ه.ش.مى شود تا بتواند بر حسب برآوردها، جمعيت نزديك به 9 ميليون نفر سده پانزدهم ه.ش. را درك كند.
اقدامات مدرنيستى در دهه اول قرن چهاردهم ه.ش. به "شهر مدرن" چهره مى بخشد، همان گونه كه " دولت مدرن" را نيز معنا مى كند. شهر مدرنيزه (نو پرداز) تعريف مى شود و رفتارها و هنجارهاى شهرى دگوگون و تصور از شهر متفاوت مى گردد.
تأسيس دانشگاه تهران در دهه دوم قرن چهاردهم ه.ش. اولين جهش در آموزش عالى مدرن در شهر تهران است؛ شهرى كه اينك با حضور بيش از 15 دانشگاه عمده در آن در آستانه ورود به قرن پانزدهم ه.ش.است. شهرى تعريف شده با يك بيمارستان(  500 تختخوابى) در آغاز سده، اكنون مملو از بيمارستان هاى مدرن در مقياس جهانى است. شهرى با چهار خيابان عريض پيرامونى در آغاز سده، اكنون مملو از بزرگ راه هايى است كه از اين سوى به آن سوى مى گذرند و شهر را در می نوردند. شهرى محدود از شمال به خيابان تخته جمشيد ( طالقانى)، از جنوب به شوش، از غرب به خيابان شهباز (17شهريور) و از شرق به روستاى طرشت،اكنون تراز 1800 كوهپايه در شمال را اشغال كرده و از جنوب تا آستانه كوير پيش رفته است، كوهپايه هاى شرقى را تصرف كرده و از غرب كرج را در خود گرفته است و اين در حالى است كه بازوهاى خود را از چم وخم هاى كوه هاى شمالى و شرقى عبور داده، لواسانات و رودهن و بومهن را هم در آغوش گرفته است.
 تهران در آغاز سده چهارم ه.ش.( 1920ميلادى)، چهره خود را با مدرنيسم و مدرانيزسيون زمانه مى آرايد و سعى دارد كه اين چهره هنوز مفهوم سرزمينى خود را داشته باشد. در پايان اين سده، تهران شهرى است بيش وكم جهانى، كه سعى دارد معيارهاى شهر جهانى را در خود گرد آورد. همه  هنجارها و رفتارهاى شهرى و شهروندى در آن دگرگون گشته اند؛ كنشگران اجتماعى جديدى در شهر حضور پيدا كرده اند و خواسته هاى جديد خود را طرح و مطالبه مى كنند.
در فاصله اى ده ساله با قرن پانزدهم ه.ش.(2020 ميلادى) و با آنچه در فرايند تاريخى شكل گیرى  تهران رخ داده است، مى توان داده تخمينى زير را به دست داد: 
-  تهران( 22 منطقه شهرى) 9ميليون نفر ساكن خواهد داشت؛
- مجموعه شهرى تهران(استان تهران، استان البرز)، حدود 14 ميليون ساكن را در خود جاى خواهند داد؛
- سطح شهر تهران( 22منطقه) حدود 700 كيلومتر مربع است و سطح اشغال شده به وسيله ديگر شهرهاى منطقه شهرى تهران، به 6 برابر سطح آن ها در سال 1375 خواهد رسيد؛
- 31درصد توليد صنعتى كشور در منطقه شهرى تهران خواهد بود؛ 
 - يك پنجم از جمعيت 120 ميليونى كشور در منطقه شهرى تهران گردهم خواهند آمد و اين منطقه شهرى سطحى حدود 1/5 تا 2 ميليون مترمربع را اشغال خواهدكرد؛
- تنوع اجتماعى- فرهنگى فضايى حاصل از فرايند تاريخى شكل گيرى شهر، به سوى نوعى يكسانى و همسانی (دست كم در مقياس كالبدى- فضايى) با طعم و سليقه اى بيش و كم جهانى، سمت گيرى خواهدكرد.
اين در حالى است كه تهران جزو معدود شهرهايى در جهان است كه در كمتر از يك سده، با دو انقلاب اجتماعى مواجه بوده و انقلاب دوم نقشى مهم در شهرى شدن كشور ايفا كرده و در تولد شهروند مسئول،سهمى عمده داشته است. سرنوشت شهر و شهروند را در هم آميخته، خواست شهر از شهروند را دگرگون كرده و مطالبات شهروند از شهر را بازتعريف كرده است.
از اين رو، تهران امروز تعريفى مجدد را مطرح مى كند؛ تعريفى در مقياس شهر مركزى و حومه هايش، اعم ازمرفه و نامرفه؛ و تعريفى در مقياس جهانى. تهران بر آن است كه خود را در زمان حال تعريف كند؛ گذشته اودنياى ديگرى است. شكى نيست كه حال آن از گذشته اش نشأت مى گيرد ولى اين حال دگرديسى يافته واز جنس ديگر است و نگاهى متفاوت را مى طلبد. درك اين حال بايد از منظر اين دگرديسى صورت پذيرد،نه از منظر گذشته و نه از منظر آينده. همان گونه كه نمى توان گذشته را از منظر حال تعريف كرد، تعريف آينده از منظر حال نيز بس دشوار است. حال را بايد در حال درك كرد.
همان گونه كه در نخستين ويرايش اطلس كلان شهر تهران گفته شده، اين اطلس بر آن است تا تصويرى جديد از تهران را ارائه دهد كه با تصوير مرسوم آن بسيار متفاوت است. تصوير جديد سعى در بازكاوى حال دارد؛ حالى كه در شدن است. تصوير جديد سعى در بازبينى دائمى دگرگونى هايى دارد كه ناشى از حضورقدرتمند نيروهاى اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى است كه نه بر مبناى گذشته و نه بر پايه آينده، كه با تأكيد بر حضور در حال در كنش و اندركنش دائمى اند.

    

 روش شناسی تهيه اطلس

اطلس كلان شهر تهران، در ويرايش دوم، به بررسى تحولات و دگرگونى ها طى سى سال اخير مى پردازد تا در حوزه هاى سرزمين، جمعيت و مهاجرت، آموزش، اشتغال و فعاليت، مسكن، حمل و نقل، تسهيلات وتجهيزات شهرى، شهرسازى و كيفيت زندگى اين تحولات را پايش، و آن ها را در قالب نقشه ارائه كند. براى تدوين اين مجموعه كه حاصل تلاش جمعى از استادان دانشگاه، متخصصان و كارشناسان با سابقه در اين حوزه ها بوده است، داده هاى مورد نياز از منابع مختلف اطلاعاتى جمع آورى گرديده و پس از پردازش هاى مربوط به كنترل كيفيت و كميت و اطمينان از صحت نسبى آن ها، وارد پايگاه داده شده ا ند. بر اساس مباحث مطرح شده در گروه هاى تخصصى و كميته هاى علمى، شاخص هاى اوليه در هر يك از حوزه هاى ذى ربط تدوين گرديد. اين شاخص ها در مرحله بعد بر مبناى نقشه تهيه شده، تحليل و پس از بحث و بررسى و تاييد كميته هاى علمى وارد مجموعه اطلس شده است.

يكى از موضوعات اصلى كميته هاى علمى، بررسى اطلس هاى مختلف بر اساس موضوع، نحوه ارائه فصل هاى اطلس و كارتوگرافى آن ها بود تا از تجربيات موجود استفاده شود. بخشى از تلاش اين گروه به بررسى و مطالعه ابزارهاى تحليلى معطوف گرديد. به كارگيرى سيستم هاى اطلاعات جغرافيايى و نرم افزارهاى مختلف تكوين و توسعه يافته، به عنوان ابزارهاى بسيار قدرتمند براى تحليل فضايى داده ها و مدل سازى شاخص ها و ارائه و تحليل اطلاعات و امكانات تحليلى آن ها، توأم با بهره گيرى از صاحب نظران مختلف وايجاد هم افزايى علمى، مى تواند اطلس كلان شهر تهران را در زمره اطلس هاى تحليلى قرار دهد.

كارتوگرافى و نحوه نمايش اطلاعات موضوع مهم ديگرى است كه در هر اطلسى از اين نوع بايد مورد توجه قرار گيرد. براى رعايت اصول زيبايى شناسى و همچنين كارتوگرافى منابع مختلف بررسى گرديد و با ترجمه و سود جستن از يكى از كتاب هاى علمى، روش هاى مدرن و روزآمد در حوزه كارتوگرافى و پياده سازىاطلس مورد استفاده قرار گرفت. استفاده از كارتوگرام ها و چارت هاى نقشه ا ى در ارائه هر چه بهتر اطلاعات را نيز مى توان به عنوان يكى از نوآورى ها و برجستگى هاى اطلس مطرح كرد.

در تهيه داده هاى مورد نياز اطلس، سعى شده است از منابع رسمى و دست اول، به ويژه داده هاى سرشمارى نفوس و مسكن استفاده شود. در عين حال برخى از داده هاى رسمى ارائه شده به وسيله سازمان هاى تخصصى نيز ملاك عمل بوده است. با اين همه، در صورت فقدان اطلاعات و ضرورت بهره گيرى از ساير منابع اطلاعاتى، داده هاى برگرفته از اين منابع مورد ارزيابى كيفى قرار گرفته اند. برخى از اطلاعات با استفاده ازروش هاى آمارى به صورت تصادفى چند مرحله ا ى انتخاب شد و مورد بازديد و كنترل زمينى قرار گرفت و گزارش هاى تخصصى در اين زمينه تدوين گرديد و با حضور متخصصان صاحب نظر در حوزه مربوط، در مورد نحوه استفاده از اطلاعات تصميم گيرى صورت مى پذيرفت. بخشى از اطلاعات نيز مربوط به نقشه هاى ساير پروژه ها بوده است، كه اين اطلاعات نيز يا تبديل ساختار شده و يا مجدد رقومى گرديده و وارد پايگاه اطلاعاتى طرح شده اند. اطلاعات ويرايش قبلى اطلس نيز از سوى مدير علمى طرح قبلى در اختيار قرارگرفت. براى انطباق اين داده ها با نقشه هاى اطلس موجود، پردازش هاى لازم روى آنها انجام شد.

بر اساس شرح خدمات تدوين شده و تصميم گيرى هاى شوراى علمى و در هماهنگى با تيم نظارت، داده هاى مورد استفاده در سطح بلوك آمارى، حوزه آمارى، نواحى شهرى، مناطق شهرى تهران و محدوده بندى سازمان هاى مختلف ارائه شده ا ند. فرايند عمل به اين ترتيب بود كه بعد از تدوين اوليه عنوان شاخص ها،روش محاسبه، خروجى هاى مورد انتظار و داده هاى مورد نياز به وسيله كارگروه ها، شاخص هاى پيشنهادى با هماهنگى گروه نظارت نهايى مى شد و پس از آن داده هاى لازم گردآورى، به نقشه متصل و نقشه آن ساخته مى شد تا براى تحليل نقشه در اختيار كارگروه قرار گيرد. در مواردى امكان داشت اين فرايند چندين بار تكرار شود. از اين رو براى ارائه موضوع در بهترين وضعيت، در برخى نقشه ها از انواع آناليزهاى فضايى و آمار فضايى استفاده شده است. همچنين برخى از تحليل ها بر مبناى مدل ها و روش هاى آمارى انجام شده است. در نهايت براى هر نقشه تحليل هايى همراه با روش محاسبه براى درج در اطلس تدوين شد تا پس از كنترل نهايى گزارش هاى هر كارگروه و بازخوانى متن، اصلاح و ويرايش بر روى آن ها انجام شود. در انتها،براساس استانداردهاى كارتوگرافيك و شاخص هاى تحليلى و هماهنگى بين نقشه هاى مختلف هر فصل،نقشه هاى مناسب براى درج در اطلس، به كوشش كارگروه كارتوگرافى تهيه شده است.
محصول نهایی اطلس به سه صورت چاپی، نسخه الکترونیک قابل ارائه روی لوح فشرده و ارائه روی شبکه جهانی اینترنت(http//atlas.tehran.ir) آماده شده است.


نرم ا فزارهاى مورد استفاده

با توجه به حجم كار و فرايند تحليلى، در تهيه اطلس كلان شهر تهران از نرم افزارهاى متعددى استفاده شده است.

بخش عمده تحليل ها و توليد نقشه ها در محيط نرم ا فزارى, ARCGIS 9 تحليل هاى آمارى در محيط نرم ا فزارى EXCEL  و SPSS، پايگاه داده و تلفيق با استفاده ازMICROSOFT و ARCSDE ، ACCESSو SQL SERVER گرافيك و كارتوگرافى در محيط  FREEHAND, ILLUSTRATOR ، ADOBE ، صفحه آرايى با استفاده از ADOBE INDESIGN از طراحى نرم افزار و ايجاد جلوه های ويژه با استفاده از FLASH و AFTER EFFECT و  برخى ديگر نرم افزارهاى تخصصى انجام شده است. 

 
موضوعات مرتبط: